← Fundacja

Zrealizowane programy wypłat

Archiwum: wypłaty świadczeń dla ofiar prześladowań nazistowskich w latach 1992–2006 i programy pomocy humanitarnej Fundacji.

Wypłaty świadczeń 1992–2006

Świadczenia dla robotników przymusowych i niewolniczych

Po wojnie, gdy Republika Federalna Niemiec musiała określić swoje miejsce w nowej rzeczywistości, rozliczając się z nazistowskiej przeszłości i popełnionych zbrodni wojennych, jednym z ciążących na państwie niemieckim obowiązków była wypłata odszkodowań dla ofiar nazizmu. Państwo niemieckie, głównie na podstawie federalnej ustawy odszkodowawczej (BEG – Bundesentschädigungsgesetz z 18.09.1953 r. z późniejszymi zmianami), wypłaciło ponad 120 miliardów DM na rzecz osób prześladowanych przez reżim nazistowski. Wypłaty te nie dotyczyły jednak ofiar żyjących w Europie Środkowej i Wschodniej.

Dopiero zmiana sytuacji geopolitycznej – upadek komunizmu i zjednoczenie Niemiec – sprawiła, że na nowo powrócono do sprawy odszkodowań dla ofiar nazizmu mieszkających w tej części Europy. Uregulowanie odszkodowań dla obywateli polskich – ofiar hitlerowskich zbrodni i prześladowań – okazało się jedną z najtrudniejszych kwestii negocjowanych przy traktatach o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Ostatecznie ustalono, że Rząd RFN „kierując się względami humanitarnymi” przekaże 500 mln DM na pomoc szczególnie poszkodowanym ofiarom prześladowań nazistowskich.

Wypłaty pomocy humanitarnej szczególnie poszkodowanym ofiarom prześladowań nazistowskich 1992–2004

W drodze umowy międzynarodowej rząd polski zobowiązał się do powołania Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, a rząd Republiki Federalnej Niemiec przekazał jej 500 mln DM na pomoc szczególnie poszkodowanym ofiarom prześladowań nazistowskich. Pierwsza część środków (250 mln DM) wpłynęła w styczniu 1992 r., druga (150 mln DM) pół roku później, a ostatnia (100 mln DM) w czerwcu 1993 r. Zgodnie z ówczesnymi przepisami kwoty te były natychmiast zamieniane na złote. Fundusz założycielski Fundacji wyniósł łącznie 417,3 mln zł.

Do ubiegania się o pomoc uprawnione były osoby żyjące w dniu 8 stycznia 1992 r. (dzień wpływu pierwszej raty), które były ofiarami szczególnych prześladowań nazistowskich, takich jak:

  • uwięzienie w hitlerowskich więzieniach i gettach,
  • pobyt w obozach, tzw. Polenlager na Śląsku,
  • deportacja do pracy przymusowej na rzecz Trzeciej Rzeszy na okres co najmniej 6 miesięcy,
  • prześladowania dzieci urodzonych i przebywających w obozach koncentracyjnych, więzieniach i obozach Polenlager oraz „dzieci Holokaustu”, które w okresie prześladowania nie przekroczyły 16 lat.

Pomoc wypłacano także osobom, które jako dzieci były deportowane wraz z rodzicami na roboty przymusowe lub urodziły się w czasie deportacji, zostały pozbawione opieki rodziców w wyniku prześladowań, były przymusowo germanizowane albo zmuszane do pracy przymusowej w miejscu zamieszkania przed ukończeniem 16 roku życia. Wysokość pomocy zależała od rodzaju i czasu trwania represji.

Fundacja zaczęła udzielać pomocy finansowej 30 września 1992 r., w dniu emisji pierwszego czeku. Dzięki aktywnej polityce inwestycyjnej udało się wygospodarować środki na tzw. wypłaty dodatkowe dla tych samych grup uprawnionych, co wypłaty podstawowe (np. więźniowie obozów koncentracyjnych, więzień i gett otrzymywali 42% kwoty bazowej za każdy miesiąc prześladowania).

Łącznie w latach 1992–2004 Fundacja wypłaciła ofiarom nazizmu mieszkającym w Polsce świadczenia o charakterze pomocy humanitarnej na sumę przeszło 732 mln zł. Świadczenia te nie były odszkodowaniem, lecz symboliczną pomocą humanitarną z Niemiec dla ofiar prześladowań hitlerowskich w Polsce.

Wypłaty z niemieckiej Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” dla byłych robotników niewolniczych i przymusowych III Rzeszy 2001–2006

Przełomowy dla sprawy zadośćuczynienia za pracę niewolniczą i przymusową był rok 1998, kiedy pojawiły się pierwsze zbiorowe pozwy wobec niemieckich firm działających na rynku amerykańskim, które w czasie wojny korzystały z niewolniczej pracy więźniów obozów koncentracyjnych. Kilka największych firm wystąpiło wówczas z koncepcją fundacji wypłacającej poszkodowanym świadczenia. Inicjatywa zyskała poparcie rządu niemieckiego; 16 lutego 1999 r. kanclerz RFN i przedstawiciele 12 przodujących firm ogłosili zamiar utworzenia funduszu na rzecz byłych robotników przymusowych ze środków niemieckiej gospodarki, uzupełnionych o środki publiczne.

Przedstawiciele państw Europy Środkowej i Wschodniej musieli wywalczyć dla swoich ofiar równoprawne traktowanie i możliwie wysokie środki, obstając przy objęciu świadczeniami wszystkich robotników niewolniczych i przymusowych niezależnie od okresu i rodzaju pracy. Polscy negocjatorzy – dzięki dobremu przygotowaniu, twardej postawie i sprawnej dyplomacji – okazali się najskuteczniejsi w tej grupie. Interesy polskich ofiar reprezentowali m.in. ministrowie prof. Bronisław Geremek, Jerzy Marek Nowakowski, Jerzy Widzyk, prof. Jerzy Kranz i Janusz Stańczyk, prof. Jan Barcz oraz Bartosz Jałowiecki, przewodniczący Zarządu Fundacji. Ogromną rolę odegrały stowarzyszenia ofiar; delegację wspierali byli więźniowie i robotnicy przymusowi: Karol Gawłowski, Stefan Kozłowski i Ludwik Krasucki.

Wiele wysiłku kosztowało zapewnienie świadczeń dla robotników zatrudnionych w rolnictwie – w krajach środkowoeuropejskich niezwykle licznej grupy. Polska, Ukraina, Białoruś, Rosja i Czechy wypracowały wspólne stanowisko w sprawie kategorii ofiar i podziału sumy globalnej; Polska zwykle odgrywała rolę lidera. Twarde negocjacje toczyły się też o kryterium deportacji: strona niemiecka chciała ograniczyć je do terenu Rzeszy w granicach z 1937 r., ostatecznie ustawa objęła również deportację na tereny anektowane lub okupowane. Kwotę dla poszkodowanych z Polski ustalono na 1,812 mld DM.

Negocjacje zakończyło podpisanie 17 lipca 2000 r. porozumień berlińskich: Wspólnego Oświadczenia wszystkich uczestników oraz umowy międzyrządowej RFN i USA. Dopełniła je ustawa o utworzeniu Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”, uchwalona przez Bundestag 6 lipca 2000 r. i podpisana przez prezydenta RFN 2 sierpnia 2000 r. Te trzy dokumenty stworzyły podstawę do wypłaty świadczeń z tytułu pracy niewolniczej i przymusowej. Świadczenia przekazywano poszkodowanym na całym świecie za pośrednictwem 7 organizacji partnerskich; w Polsce prowadziła je Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”. Wypłaty rozpoczęto w czerwcu 2001 r. Uprawnieni byli:

  • więźniowie obozów koncentracyjnych i gett,
  • więźniowie obozów karnych, więzień, obozów pracy wychowawczej i obozów Polenlager na Śląsku,
  • robotnicy deportowani do III Rzeszy i na tereny okupowane do pracy w przemyśle, przedsiębiorstwach, rzemiośle i sektorze publicznym.

W ramach tzw. klauzuli otwartości udało się objąć wypłatami również:

  • robotników deportowanych do pracy w rolnictwie i gospodarstwach domowych,
  • osoby, które jako dzieci do lat 12 były deportowane z rodzicami lub urodziły się podczas robót przymusowych rodziców,
  • osoby, które jako dzieci do lat 16 przebywały w obozach przejściowych,
  • osoby, które jako dzieci do lat 16 pracowały w rejonie miejsca zamieszkania w przemyśle ciężkim i zbrojeniowym.

Ogółem Fundacja przekazała świadczenia ze środków niemieckiej Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” blisko 484 tys. uprawnionych na kwotę ponad 3,5 mld zł (975,5 mln EUR). Wypłaty zakończono 30 września 2006 r. Wśród 7 organizacji partnerskich i ok. 100 państw FPNP (i Polska) zajęła pierwsze miejsce pod względem liczby beneficjentów i drugie pod względem wartości świadczeń (po Żydowskiej Konferencji Roszczeniowej): co trzeci beneficjent świadczeń niemieckich mieszkał w Polsce, a co czwarte euro wypłacone przez Fundację Federalną trafiło do Polski.

Wypłaty z Austriackiego Funduszu „Pojednania, Pokoju i Współpracy” 2001–2005

W latach 2001–2005 Fundacja wypłacała analogiczne świadczenia ze środków austriackiego funduszu dla byłych robotników przymusowych z Polski, zatrudnionych na terytorium dzisiejszej Republiki Austrii. Uprawnieni byli:

  • więźniowie więzień,
  • robotnicy deportowani na teren dzisiejszej Austrii, pracujący w przemyśle, rzemiośle, budownictwie, energetyce, instytucjach komunalnych, na kolei i poczcie,
  • robotnicy deportowani na teren dzisiejszej Austrii, pracujący w rolnictwie, leśnictwie i gospodarstwach domowych,
  • dzieci do lat 12 wywiezione z deportowanymi rodzicami lub urodzone podczas robót przymusowych,
  • kobiety, które podczas pracy przymusowej urodziły dzieci w domach położniczych dla robotnic ze Wschodu lub zostały tam zmuszone do przerwania ciąży.

Wypłatami z funduszu austriackiego objęto 22 689 osób, którym Fundacja wypłaciła ponad 155 mln zł (42,7 mln EUR) – o 2,7 mln EUR więcej, niż wynosił plafon polski.

Wypłaty ze środków własnych Fundacji oraz Funduszu na Rzecz Ofiar Prześladowań Hitlerowskich (tzw. Funduszu Londyńskiego Złota) 2001–2005

Ponieważ nie wszystkie kategorie ofiar nazizmu w Polsce zostały objęte świadczeniami niemieckimi czy austriackimi, Fundacja uruchomiła wypłaty ze środków własnych oraz Funduszu na Rzecz Ofiar Prześladowań Hitlerowskich (tzw. Funduszu Londyńskiego Złota). Strona amerykańska przekazała Polsce ze środków tego funduszu kwotę 10 mln USD (ok. 42 mln zł). Zgodnie z umową między Rządem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej a Fundacją z 30 stycznia 2001 r. na rachunek Fundacji wpłynęło 10 772 942,32 USD. Środki te wypłacono do września 2002 r., a następnie Fundacja kontynuowała wypłaty ze środków własnych.

Świadczenia w wysokości 1000 zł otrzymały osoby, które w latach 1939–1945 jako dzieci do lat 16 pracowały przymusowo w miejscu lub prowincji zamieszkania, zostały umieszczone w domach dziecka na ziemiach włączonych do III Rzeszy, zostały pozbawione opieki rodzicielskiej w wyniku represji niemieckich lub przebywały w ośrodkach germanizacyjnych na terenie III Rzeszy – i nie zostały objęte świadczeniami niemieckimi ani austriackimi. W 2003 r. Fundacja uruchomiła także wypłaty po 1400 zł ze środków własnych dla osób nieuprawnionych do świadczeń niemieckich lub austriackich: podchorążych Wojska Polskiego z września 1939 r. – byłych jeńców wojennych, powstańców warszawskich – jeńców wojennych, żołnierzy września 1939 r. oraz robotników przymusowych Służby Budowlanej („Baudienst”).

Z połączonych środków własnych i Funduszu na Rzecz Ofiar Prześladowań Hitlerowskich Fundacja wypłaciła w latach 2001–2005 ok. 93 mln zł.

Wypłaty ze Szwajcarskiego Funduszu na Rzecz Potrzebujących Ofiar Holokaustu/Shoah 1998–2002

W latach 1998–2002 Fundacja realizowała także wypłaty pomocy humanitarnej ze środków szwajcarskiego funduszu. Objęły one trzy grupy beneficjentów:

  • więźniów hitlerowskich obozów koncentracyjnych (m.in. na podstawie Wykazu Obozów Koncentracyjnych i ich Komand Zewnętrznych zgodnie z § 42 ust. 2 BEG),
  • grupę Romów z Kielc – ofiar Holokaustu (polscy Romowie otrzymywali świadczenia z tego funduszu na podstawie wniosków kierowanych bezpośrednio do Szwajcarii),
  • polskich więźniów ciężkich więzień hitlerowskich, prześladowanych z przyczyn politycznych i żyjących w trudnych warunkach materialnych.

Z funduszu szwajcarskiego za pośrednictwem Fundacji świadczenia otrzymało ponad 23 tys. osób na łączną kwotę 9 mln USD.

Programy pomocy humanitarnej

Program pomocy humanitarnej 2003–2005

Wypłaty świadczeń robotnikom niewolniczym i przymusowym III Rzeszy – a właściwie tylko tej ich części, która spełniała warunki ustawy Bundestagu – nie wyczerpywały zobowiązań dzisiejszych Niemiec, przynajmniej w sferze moralnej, wobec byłych ofiar prześladowań nazistowskich. Zakończenie procesu wypłat nie zdejmowało też z Fundacji obowiązku udzielania im pomocy. O konieczności objęcia ofiar nazizmu w Polsce pomocą medyczną i socjalną Fundacja przekonywała Kuratorium Fundacji Federalnej od pierwszych rozmów o wykorzystaniu środków Funduszu „Pamięć i Przyszłość”.

Realizację programów pomocy humanitarnej Fundacja rozpoczęła w 2002 r., przyłączając się do inicjatywy niemieckich i austriackich ortopedów, którzy organizowali bezpłatne operacje wszczepiania endoprotez byłym ofiarom nazizmu z ciężkimi uszkodzeniami stawów. Fundacja pośredniczyła w kontaktach ze stroną niemiecką i austriacką, kompletowała dokumentację medyczną, wstępnie kwalifikowała wnioski i tłumaczyła korespondencję z klinik. Z bezpłatnych operacji skorzystało ok. 250 pacjentów z Polski.

Przełomem była inauguracja wiosną 2003 r. projektu opieki sanatoryjnej – pierwszego projektu pomocy humanitarnej wspartego przez Fundację Federalną z Funduszu „Pamięć i Przyszłość”. Fundacja uzyskała prawie 300 000 euro na kuracje sanatoryjne w polskich uzdrowiskach dla byłych robotników niewolniczych i przymusowych z Polski i Białorusi.

W kwietniu 2004 r. ruszył pierwszy program pomocy humanitarno-socjalnej. Mogły się o nią ubiegać żyjące ofiary prześladowań – zarówno beneficjenci Fundacji, jak i osoby, które mimo udokumentowanego uszczerbku na zdrowiu nie otrzymały świadczeń z Fundacji Federalnej. Głównym kryterium była ciężka sytuacja materialna. Ze względu na ogromne zainteresowanie środki na program zwiększono z 10 mln zł w pierwszym roku do 26 mln zł w ostatnim; łącznie do 31 grudnia 2006 r. Fundacja przeznaczyła na ten cel 44 141,40 tys. zł ze środków własnych. Najczęściej przyznawaną pomocą był zasiłek socjalny (28 989 wniosków) i refundacja leków (14 865). W ciągu dwóch lat Fundacja rozpatrzyła 48 734 wnioski.

Program ortopedyczny 2003–2007

Beneficjenci Fundacji to osoby starsze, często poważnie chore, potrzebujące nie tylko pomocy socjalnej, ale również rzeczowej i usługowej. W latach 2003–2007 Fundacja uczestniczyła w akcji umożliwiającej poszkodowanym skorzystanie z bezpłatnych operacji wszczepienia endoprotez stawu biodrowego lub kolanowego w klinikach w Niemczech i Austrii. Przez ponad 5 lat poszkodowani z Polski skorzystali z prawie 300 bezpłatnych operacji.

Program pomocy humanitarnej ze środków tzw. darowizny Flicka 2006–2007

20 czerwca 2007 r. Fundacja zakończyła dwa projekty – ortopedyczny i sanatoryjny – realizowane od 20 kwietnia 2006 r. ze środków tzw. darowizny Flicka, pozostających w dyspozycji niemieckiej Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” (darowizny spadkobiercy niemieckiego przedsiębiorcy, który w czasie wojny zatrudniał robotników przymusowych). Z pobytu w jednym z siedmiu uzdrowisk – w Ciechocinku, Inowrocławiu, Ustroniu Morskim, Konstancinie, Nałęczowie, Bochni i Cieplicach-Zdroju – skorzystało prawie 1300 osób, a w klinice uniwersyteckiej w Poznaniu przeprowadzono 56 operacji wszczepienia endoprotez.

Projekt pomocy humanitarnej dla tzw. spóźnionych wnioskodawców

Dla osób, które nie złożyły wniosków o świadczenia w terminie przewidzianym w ustawie niemieckiej (do 31 grudnia 2001 r.), ale udokumentowały prześladowania i przesłały wniosek do 6 września 2006 r., Fundacja utworzyła osobny projekt finansowany z odsetek Fundacji Federalnej. Kwoty były niższe niż świadczenia ustawowe, ale Fundacji szczególnie zależało na objęciu pomocą tej grupy – osób uprawnionych, które pozbawiły świadczeń jedynie przeszkody formalne.

Program pomocy socjalnej i medycznej

14 czerwca 2007 r. Fundacja uruchomiła program „pomocy socjalnej i medycznej” finansowany ze środków resztkowych, podzielony na dwa projekty: zasiłek socjalny i zasiłek na zakup leków. Zamiast refundacji leków wystarczyło przedstawić zaświadczenie lekarskie. Przyjmowanie wniosków zakończono 31 grudnia 2007 r.; wpłynęło blisko 100 000 podań.

Program pomocy humanitarnej „Pamiętamy – nie jesteście sami”

26 listopada 2007 r. Fundacja i PKO Bank Polski podpisały umowę o wspólnym, otwartym programie pomocy humanitarnej „Pamiętamy – nie jesteście sami” dla byłych żołnierzy Armii Krajowej z lat 1939–1945 – pierwszym programie pomocy dla ofiar nazizmu finansowanym ze środków polskich. Program finansował jednorazową doraźną pomoc dla żołnierzy AK w trudnej sytuacji życiowej: na podstawowe potrzeby, leczenie, sprzęt rehabilitacyjny i ortopedyczny oraz w przypadku zdarzeń losowych.

Program pomocy rzeczowej

Fundacja prowadziła także program pomocy rzeczowej dla wszystkich ofiar represji hitlerowskich, polegający na pozyskiwaniu i nieodpłatnym przekazywaniu używanego sprzętu rehabilitacyjnego i medycznego z Polski i Niemiec – wózków inwalidzkich, krzeseł sanitarnych i prysznicowych, balkoników i chodzików – osobom prywatnym, hospicjom i domom opieki.